معماريِ مفهوميِ مهندسی فرهنگ

عبدالعلی رضائی

عنايت و توجه به فرهنگ، از آن رو اهميت دارد كه عامل هويت بخش انسانها و جوامع است، هر چند اين جوامع و انسانها هستند كه فرهنگ سازند. به همين دليل،‌فرهنگ نه ثابت و بلكه جاري و در حال شدن است. پس مي­توان فرهنگ را به گونه اي متناسب با شرايط و ضروريات، تغيير،‌توسعه و متحول ساخت و بديهي است كه مي­توان بر فرهنگ مديريت كرد. اما همه اينها، موكول به شناخت صحيح اركان،‌ابعاد، جايگاه ميزان اثرپذيري و اثرگذاري آن بر ديگر عوامل در جهان، كنوني است كه آهنگ يكپارچگي و اتحاد دارد.

اگر چه،‌ حضور در جهان به هم پيوسته، امري اجتناب ناپذير و ضروري است،‌ولي يادآوري اين نكته كه «هيچ كس نمي تواند انديشه اي را براي ما بيانديشد» نيز يك الزام است. هر چند برگرفتن از كاشته هاي ديگران ممكن است در كوتاه مدت، شيرين جلوه كند اما در بلند مدت به يقين كام ما را تلخ خواهد نمود زيرا،‌چه بسا كه از سوي صاحبان اصلي انديشه دريغ شود يا .... از اين رو، لزوم توجه به مقوله فرهنگ درجهت اعتلاء‌و بالندگي فرهنگي در بحبوحه  اقدام به مهندسي فرهنگ و فرهنگي كشور،‌بيش ازپيش آشكار مي گردد.

اصول تعريف فرهنگ

«تنوع مفاهيم و وسعت معاني اصطلاح فرهنگ چنان بعد گسترده اي يافته است كه ديگر نمي توان آن را منحصراً به مفهوم و معناي دانش و تربيت محدود دانست. چنانچه امروزه در تعاريف ارائه شده از فرهنگ، به معناي لغوي آن توجهي نمي­شود و عمدتاً ابعاد جامعه شناسانه، مردم شناسانه و روان شناسانه آن در نظر گرفته مي­­شود. بر اين اساس تعداد تعاريف فرهنگ ظاهراً به دويست (هرسكويتس)، سيصد (كروبر) و حتي بيشتر مي رسد و مفاهيمي كه هر روز با پسوند يا پيشوند فرهنگ نظير: فرهنگ شهري،‌فرهنگ روستايي، فرهنگ عشايري ، فرهنگ ماشيني ، ‌خرده فرهنگ ، بي فرهنگ ، هويت فرهنگي و ... بكار مي­روند، هيچكدام مغير با تعاريف مطرح شده نبوده و بيرون و جداي از آن نيز نمي باشد.»¹ اما وجود تنوع در تعاريف خود نيز مبدإ و منشأ ابهام در تعريف اصطلاحي فرهنگ گرديده است.

در تعريف فرهنگ توجه به دو نكته ضروري و مهم مي باشد:‌

اول: تعريف فرهنگ مي تواند به دو شكل بُعدي و بخشي صورت پذيرد كه لازمة هر تعريف، برشمردن موضوعات و مسائل خاصي در حوزه فرهنگ مي باشد. بر اساس جامع نگري ، تعريف بٌعدي از فرهنگ، تعريف كاملتري خواهد بود.

دوم: در تعريف فرهنگ سه سطح از تعريف وجود دارد كه عبارتند از:

·                تعريف به ماهيت (ماهيت فرهنگ)

·                تعريف به موضوع (ساختار فرهنگ)

·                تعريف به محصول (اثر فرهنگ)